کتێبی کاریتە

پوختەی کتێبی کاریتە

کتێبی کاریتە، یان «کاریتە یا ئەودیوی چیا»، بەشی یەکەمی زنجیرەڕۆمانی ئەودیوی چیای یەشار کەمالە. شوکور مستەفا ئەم بەرهەمەی لە تورکییەوە بە کوردی وەرگێڕاوە. ناوەندی چیرۆک تەنیا تاکێکی پاڵەوان نییە؛ گوندێک و خەڵکێکی هەژارە کە ژیانیان بە وەرزی چنینی لۆکە و گەشت بۆ دەشتەکانی چوکورۆڤا بەستراوەتەوە. لە کاتی دەستپێکردنی گەشتدا هەر ڕۆژێک گرنگە، چونکە ئەگەر درەنگ بگەن، کێڵگەکان چنراون و دەرفەتی داهات و دانەوەی قەرز لەدەست دەچێت.

گەشتێک کە گوندێک تاقی دەکاتەوە

دانیشتووانی گوند بە هیوای کار و ڕزگاربوون لە قەرز ڕێ دەکەون. بەڵام ڕێگا تەنیا دووریی جوگرافیایی نییە؛ تاقیکردنەوەی پەیوەندییەکان، بەرپرسیاری و مرۆڤایەتییە. پیر و منداڵ و ئاژەڵ و کەلوپەل هەموویان لەگەڵ کاروانەکەدا دەجوڵێن. خێراییی گرووپ لەگەڵ توانای لاوازترین ئەندامەکاندا ناکۆکە. ئەمە لە کەسایەتییەکان دەخوازێت بڕیار بدەن: ئایا بۆ گەیشتن بە کار کەسانی لاواز بەجێبهێڵن، یان هەنگاوەکانیان لەگەڵیان ڕێک بخەن؟

مریەمچە، کۆجا خەلیل، ئۆزون عەلی، موختار سەفەر و کەسایەتییەکانی دیکە هەر یەکەیان ڕوویەکی گوند پیشان دەدەن. مریەمچە بە ئیرادە و هەستی بەهێزی خۆی بەرامبەر سەختی دەوەستێت. کۆجا خەلیل بە تەمەن و لاوازییەکانی، کۆی کاروان ناچار دەکات پێوانەی خۆی بۆ خێرایی و مرۆڤایەتی بپشکنێت. ئۆزون عەلی لە نێوان بەرپرسیاری بۆ خێزان و فشارەکانی گرووپدا دەژی. موختار سەفەر بە بڕیار و بەرژەوەندییەکانی کاریگەری لەسەر چارەنووسی هەمووان دادەنێت.

بەشێکی سەرنجڕاکێش لە کتێب

وا تێرکێل هات،
بەردەکەی گرت،
هەستە تێرکێل بیبە،
و بڕۆ.

سروشت، هەژاری و کرامەتی مرۆڤ

یەشار کەمال لە کتێبی کاریتەدا گەشتەکە بە وردەکاریی دیمەن و دەنگ و بۆن زیندوو دەکات. ڕێگا، گەرما، تەپوتۆز، برسێتی و ماندووبوون تەنیا وەسف نین؛ هێزێکن کە کەسایەتییەکان دەگۆڕن. لە هەمان کاتدا، نووسەر نیشان دەدات هەژاری تەنیا نەبوونی پارە نییە؛ هەژاری دەتوانێت کات، هەڵبژاردن، ئارامی و تەنانەت مافی وەستان لە مرۆڤ بسەنێتەوە. خەڵک ناچار دەبن لە نێوان ئەوەی چی دروستە و ئەوەی بۆ مانەوە پێویستە بڕیار بدەن.

ئەم ڕۆمانە بۆ خوێنەری حەزدار بە چیرۆکی کۆمەڵایەتی، ژیانی گوند، دەروونناسیی گرووپ و سروشت‌وەسفی ورد گونجاوە. لە خوێندنەوەی قوتابخانە و کتێبخانەدا دەتوانرێت بابەتی کاری وەرزی، قەرز، کۆچ بۆ کار، بەرپرسیاریی کۆمەڵایەتی و کاریگەریی بڕیاری سەرکردەکان لەسەر لاوازترین ئەندامانی گرووپ بخرێتە بەرباس. کەسایەتییەکان بە هەڵە و لاوازییەکانیانەوە مرۆڤین و خوێنەر دەخەنە ناو بڕیارە قورسەکانیان.

کاریتە دەستپێکی گەشتێکی درێژترە و باشترە لەگەڵ بەشی دووەم بخوێندرێتەوە. دوای تەواوکردنی ئەم بەرگە، کتێبی زەوی ئاسن و ئاسمان مس بەردەوامیی ڕووداو و ترسەکانی گوندەکە پیشان دەدات. بۆ ناسینی ملمـلانێی تاک و دەسەڵات لە بەرهەمێکی کورتر، کتێبی تەنەکەیش پێشنیارێکی پەیوەندیدارە. ئەم کتێبە خوێنەر بانگهێشت دەکات لەگەڵ کاروانەکە بڕوات و نرخی هەر هەنگاوێک هەست پێ بکات.

زنجیرەکە بە تایبەتی پیشانی دەدات چۆن بڕیارەکانی سەرکردە و موختار بە سەر ژیانی هەموواندا دەشکێتەوە. هەر هەڵەیەک لە هەڵبژاردنی ڕێگا یان کێڵگە تەنیا زیانی تاکێک نییە؛ داهات و خواردن و داهاتووی گوندێک دەخاتە مەترسییەوە. لە بەرامبەردا، هاوکارییە بچووکەکان و هەڵگرتنی باری کەسێکی ماندوو دەتوانێت مانای مرۆڤایەتی بپارێزێت. نووسەر بە بێ وتاردان نیشان دەدات کۆمەڵگە لە کاتی تەنگانەدا بە بڕیارە ڕۆژانەکان دەناسێندرێت. ئەم لایەنە وای دەکات کاریتە تەنیا چیرۆکی گەشت نەبێت، بەڵکو تاقیکردنەوەیەکی ئەخلاقی بێت کە خوێنەر خۆی لە ناویدا دەبینێتەوە.

خوێندنەوەی وردی ئەم بەشە هەستی ئەوە دروست دەکات کە هەر ئەندامێکی کاروان، تەنانەت ئەو کەسەی کەمتر قسە دەکات، بەشێکە لە چارەنووسی گوند. هیچ بڕیارێک بێ دەرهاویشتە نییە و هیچ یارمەتییەکی بچووک بێ نرخ نامێنێت.