کتێبی تەنەکە

پوختەی کتێبی تەنەکە

کتێبی تەنەکە ڕۆمانێکی کۆمەڵایەتی و پڕ لە ملمـلانێی یەشار کەمالە کە بە وەرگێڕانی شوکور مستەفا بە کوردی دەخوێندرێتەوە. چیرۆکەکە لە شارۆچکەیەکی چوکورۆڤا ڕوودەدات؛ شوێنێک کە زەوی بەپیتەکەی دەبووایە سەرچاوەی ژیان بێت، بەڵام بەهۆی چاوچنۆکیی ژمارەیەک زەوی‌دار و بازرگانی برنجەوە دەبێتە سەرچاوەی نەخۆشی و ترس. لە ناو ئەم فەزایەدا فیکرەت ئیرماکلی، قائمقامێکی گەنج و تازەکار، دەگاتە شارۆچکە و لە یەکەم ڕۆژەوە خۆی لە بەرامبەر تۆڕێک لە دەسەڵات و فریوداندا دەبینێتەوە.

چیرۆک و کەسایەتییەکانی کتێبی تەنەکە

برنجکارە دەسەڵاتدارەکان بۆ قازانجی زیاتر زەوییە نزیکەکانی ماڵ و گوند ئاودەدەن و بە گۆم و زەلکاویان دەکەن. ئەو ئاوە وەستاوە مێروولە و پشه‌ زیاد دەکات و خەڵک تووشی تا و نەخۆشی دەبن، بەڵام دەنگی هەژاران لە ناو هەڕەشە و پارەدا ون دەبێت. ڕەسوڵ ئەفەندی، کارمەندێکی کۆنی فەرمانگە، مەترسییەکە دەزانێت و هەوڵ دەدات بڕیاری مۆڵەتی چاندن دوا بخات. هاتنی فیکرەت بۆ زەوی‌دارەکان دەرفەتێکە؛ بە پێشوازیی گەرم، خواردن و قسەی شیرین هەوڵ دەدەن قائمقامە نوێیەکە لە ڕاستی دوور بخەنەوە.

فیکرەت لە سەرەتاوە هەموو شتێک نازانێت و بەهۆی کەمئەزموونییەوە هەندێک بڕیار بە پشتبەستن بە قسەی دەسەڵاتداران دەدات. بەڵام کاتێ نەخۆشیی خەڵک، ماڵە ئاودراوەکان و دەرهاویشتەی چاندنی برنج بە چاوی خۆی دەبینێت، ناوەوەی دەگۆڕێت. ئەو لە کارمەندێکی ئارامەوە دەبێتە بەرگری یاسا و مافی خەڵک. ملمـلانێکەکە تەنیا لە نێوان یەک قائمقام و چەند ئاغایەکدا نییە؛ لە نێوان ویژدان و قازانج، خزمەت و دەسەڵات، و دەنگی لاوازان و تۆڕی بەهێزەکاندا ڕوودەدات.

بەشێکی سەرنجڕاکێش لە کتێب

ئیستیعفا دەکەم.
چارەس و وەهەر بووم، گەوادینە.
ئیستیعفا دەکەم.
بەجاری چارستان کردم.

بۆچی ئەم ڕۆمانە گرنگە؟

یەشار کەمال لە کتێبی تەنەکەدا سروشت و ژیانی ڕۆژانە بە وردی وێنا دەکات، بەڵام پشت ئەو وێنانەوە پرسیارێکی توند هەیە: کاتێ یاسا بەرامبەر پارە و نفووز لاواز دەبێت، مرۆڤ چۆن دەتوانێت ڕاست بێستێت؟ فیکرەت پاڵەوانێکی بێ کەموکوڕی نییە؛ تازەکارە، هەڵە دەکات و دەترسێت، بۆیە گۆڕان و بەرەنگاربوونەوەکەی باوەڕپێکراوترە. ڕەسوڵ ئەفەندیش نموونەی کارمەندێکە کە نێوان ترس لە دەسەڵات و پابەندبوون بە ڕاستییەوە گیرساوەتەوە.

ڕۆمانەکە بۆ خوێنەری گەنج و گەورەی حەزدار بە ئەدەبی کۆمەڵایەتی، دادپەروەری و چیرۆکی گوند گونجاوە. قوتابی و مامۆستا دەتوانن لە ڕێگەی ئەم کتێبەوە گفتوگۆ لەسەر بەرپرسیاریی فەرمانبەر، تەندروستیی گشتی، کاریگەریی ژینگە و شێوازی دروستبوونی دەسەڵاتی ناڕەوا بکەن. زمان و دیمەنەکان هەستی گەرما، تەپوتۆز، ئاو و زەلکاوی چوکورۆڤا دەگوازنەوە و خوێنەر وا هەست دەکات لە ناو شارۆچکەکەدا دەڕوات.

ئەگەر حەزت لە ڕۆمانێکە کە چیرۆکی خێرا لەگەڵ ڕەخنەی کۆمەڵایەتی تێکەڵ بکات، خوێندنەوەی تەنەکە هەڵبژاردەیەکی بەهێزە. بۆ ناسینی دنیای دیکەی یەشار کەمال دەتوانیت کتێبی ئەفسانەی چیایی ئاگری و کتێبی کاریتەیش ببینیت. ئەم ڕۆمانە بانگهێشتێکە بۆ ئەوەی لەو بڕیارانە ورد بینەوە کە ژیانی خەڵکی ئاسایی دەگۆڕن.

لە ڕووی شێوازی گێڕانەوەشەوە، نووسەر دەنگی کارمەند، پزیشک، جوتیار و ئاغا لە یەک مەیداندا کۆ دەکاتەوە. ئەم فرەدەنگییە یارمەتیی خوێنەر دەدات بزانێت نادادی بە کردارێکی تاک دروست نابێت؛ زنجیرەیەک لە بێدەنگی، ترس، بەرژەوەندی و فریودان پشتیوانی لێ دەکات. تەنانەت ناونیشانی «تەنەکە»ش مانایەکی کۆمەڵایەتی وەردەگرێت: دەنگێکی بەتاڵ کە دەسەڵاتداران دەتوانن بۆ سووکایەتی بە کەسێکی ڕاستگۆ بەکاری بهێنن. بەڵام خوێنەر لە پشت ئەو دەنگەوە نرخ و ئازایەتیی بەرەنگاربوونەوە دەبینێت. ئەمەش وای دەکات کۆتایی ڕووداوەکان لەگەڵ هەستێکی قورس و پرسیارێکی کراوە لە مێشکدا بمێنێتەوە.

هەر بەشێک خوێنەر هان دەدات لە پشت فەرمان و ژمارەکانەوە ڕووخساری ئەو مرۆڤانە ببینێت کە بە دەرهاویشتەکانیان دەژین.