کتێبی بزوتنەوەی نەتەویی کورد

کتێبی بزوتنەوەی نەتەویی کورد بەرهەمێکی مێژوویی و سیاسیی کریس کۆچرای ڕۆژنامەنووس و توێژەری فەڕانسەوییە. نووسەر بە پشتبەستن بە سەردان و ئەزموونی ڕاستەوخۆی خۆی لە کوردستان، هەوڵ دەدات ڕەوتی دروستبوون و گەشەکردنی بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد بخاتە بەردەم خوێنەر. ئەم وەشانە لە زمانی فەڕانسەوییەوە لەلایەن سومەییە خالیدییەوە کراوەتە کوردی و چاپەمەنیی ڕێگا لە ساڵی ١٤٠١ بڵاوی کردووەتەوە.

کتێبەکە لە ناساندنی بارودۆخی جوگرافی و کۆمەڵایەتیی کوردەکانەوە دەست پێ دەکات و دابەشبوونیان بەسەر چەند وڵاتدا دەخاتە بەر باس. ژمارە و ڕێژە دانیشتووانەکان کە لە دەقەکەدا هاتوون، پێویستە وەک تۆماری سەردەمی نووسینی سەرچاوەکە بخوێندرێنەوە، نەک وەک ئاماری نوێی ئەمڕۆ. گرنگیی ئەم بەشە لەوەدایە کە پیشان دەدات سنوورە سیاسییەکان چۆن کاریگەرییان لەسەر زمان، ناسنامە و شێوازی ڕێکخستنی کۆمەڵگای کوردی هەبووە.

کورد گەلێکی بێ وڵاتە
کە زۆر لە مێژە
بە بێ مێژوو
هەر بەردەوامە!

لە ئەفسانە و بنەچەوە بۆ مێژووی نووسراو

یەکێک لە بابەتە سەرنجڕاکێشەکان، پێداچوونەوە بە ئەو ئەفسانە و ڕیوایەتانەیە کە نووسەرانی عەرەب، فارس و تورک سەبارەت بە بنەچەی کورد تۆماریان کردووە. کتێب ئەم ڕیوایەتانە لە تەنیشت پرسیارە مێژوویی و زمانەوانییەکان دادەنێت و جیاوازیی نێوان ئەفسانە، بۆچوونی سیاسی و بەڵگەی مێژوویی دەردەخات. بۆ خوێنەر گرنگە ئەم بەشانە بە چاوێکی ڕەخنەگرانە بخوێنێتەوە و هەر دەقێکی کۆن وەک ڕاستییەکی بێ‌گومان وەرنەگرێت.

دەوڵەت و میرنشینە کوردییەکان

لە بەشە مێژووییەکاندا باس لە شەدیدییەکان، حەسەن‌واحیدییەکان، مەروانییەکان و دەسەڵاتی ئەییوبی دەکرێت. دواتر هێرشی مەغول، شەڕی چاڵدێران و کێبەرکێی درێژخایەنی نێوان دەوڵەتی عوسمانی و ئێران دەخرێنە ناو چوارچێوەی گۆڕانەکانی کوردستان. نووسەر سەرنج دەخاتە سەر ئەوەی کە میرنشین و دەسەڵاتە ناوچەییەکان چۆن لە نێوان دوو هێزی گەورەدا هەوڵی پاراستنی نفووز و سەربەخۆییی خۆیان داوە.

سەرهەڵدانی بزووتنەوەی نەتەوەیی

لە سەرەتای سەدەی نۆزدەهەمەوە، کتێب بەرەو باسکردنی جووڵانەوە نەتەوەییەکان، ڕۆڵی میر و سەرۆکە ناوچەییەکان و گۆڕانی شێوازی خەبات دەڕوات. سەرکوتکردن، دابەشبوونی جوگرافی، نەبوونی دامەزراوەی هاوبەش و لاوازیی تۆمارکردنی مێژوو وەک هۆکاری ئاڵۆزیی ڕەوتەکە دەخرێنە ڕوو. لە هەمان کاتدا نووسەر تەنها ڕەخنە لە هێزە دەرەکییەکان ناگرێت؛ کەم‌وکوڕی و هەڵەکانی ناوخۆی بزووتنەوەکەش دەخاتە بەر لێکۆڵینەوە.

بایەخی خوێندنەوەی ڕەخنەگرانە

ئەم بەرهەمە بۆ خوێنەرێک گونجاوە کە دەیەوێت لە ڕێڕەوی مێژوویی بزووتنەوەی کورد و پەیوەندیی بە دەوڵەتە ناوچەییەکان تێبگات. چونکە چاپی یەکەمی بەرهەمی فەڕانسەویی لە ساڵی ١٩٧٩ بڵاو کراوەتەوە، باشە هەڵسەنگاندن و زانیارییەکانی لەگەڵ توێژینەوە نوێترەکان بەراورد بکرێن. بەو شێوەیە خوێنەر هەم سوود لە شایەدی و ڕوانگەی نووسەر وەردەگرێت و هەم سنووری سەردەم و ڕێبازی کارەکە لەبەرچاو دەگرێت.

بۆ تێگەیشتنێکی فراوانتر لە پاشخانە مێژووییەکە، خوێندنەوەی کتێبی خۆلاسەیەکی تاریخی کورد و کوردستان یارمەتیدەرە. هەروەها کتێبی فەرمانرەوایانی موکریان نموونەیەکی ناوچەیی و وردتر لە پەیوەندیی نێوان مێژوو و دەسەڵات پێشکەش دەکات.

بۆ خوێندنەوەی ڕێکخراو، دەتوانرێت ناوی کەسایەتی، شوێن، میرنشین و ڕێکەوتەکان لە خشتەیەکی کاتیدا تۆمار بکرێن. دوای هەر بەشێکیش باشە جیاوازیی نێوان ڕووداوی مێژوویی، ڕای نووسەر و ڕیوایەتی کەسانی دیکە دیاری بکرێت. ئەم ڕێبازە یارمەتیدەدات خوێنەر لە کۆکردنەوەی تەنها زانیاری دوور بکەوێتەوە و بتوانێت پەیوەندیی نێوان دابەشبوونی کوردستان، گۆڕانی دەسەڵات و سەرهەڵدانی بزووتنەوە نەتەوەییەکان بە وردی هەڵبسەنگێنێت.

کتێبەکە هەروەها دەرفەتێکە بۆ ناسینی کاری ڕۆژنامەنووسێکی دەرەوەی کوردستان کە ماوەیەکی زۆر لە ناوچەکەدا گەڕاوە و لەگەڵ کەسایەتییە سیاسییەکان پەیوەندی هەبووە. ئەم نزیکییە زانیاری و شایەدیی گرنگی بۆی دابین کردووە، بەڵام هەر لەبەر ئەوە پێویستە خوێنەر هەڵوێست و هەڵبژاردنی نووسەر لە چوارچێوەی سەردەمی خۆیدا بخوێنێتەوە. بەراوردی کتێب لەگەڵ سەرچاوە کوردییەکان و توێژینەوەکانی دواتر، وێنەیەکی هاوسەنگتر دروست دەکات.