مەولەوەی تاوەگۆزی

کتێبی مەولەوەی تاوەگۆزی ــ کە ناوی شاعیرەکە زۆرجار بە شێوەی «مەولەوی تاوەگۆزی» دەنووسرێت ــ شانۆنامەیەکی سەرکاوە. بەرگی بەردەست ناوی کتێب و نووسەر پشتڕاست دەکاتەوە و ناساندنی کۆمەڵەکەش ئەم ناونیشانە لە بەرهەمە شانۆییەکانی سەرکاو دادەنێت. مەولەوی شاعیرێکی کلاسیکی کوردە کە بە هۆنراوە گۆرانییەکان و ناوەڕۆکی عیرفانی ناسراوە.

ئەم کتێبە یەکێکە لە هەشت بەرهەمەکەی سەرکاو کە بەیت و چیرۆکە فۆلکلۆرییە کوردییەکان بە شێوەی شانۆنامە داڕێژراون. نووسەر لە پێشەکیی کۆمەڵەکەدا ڕوون دەکاتەوە کە ئامانجی، گەیاندنی چێژ و سوود بە خوێنەری گەورە و بچووک، گوند و شار و کوردانی ناو کوردستان و هەندەرانە. بۆیە لەگەڵ پاراستنی ڕەنگی گێڕانەوەی کۆن، شێوازی نوێی ئەدەب و شانۆ و سینەماش لە داڕشتنی دەقەکاندا بەکار هاتووە.

کۆسالان خال خال بەفری ناچیتو
قەڵەم تورەکە و ناشی ناییتو
هەی داد هەی بیداد، کەس دیار نیبە
کەس لە دەری کەس خۆبەردار نیبە

ئەم چوار دێڕە وەک نموونەی هۆنراوەی مەولەوی تاوەگۆزی هاتوون؛ نەک وەک دەقێکی پشتڕاستکراوە لە شانۆنامەکە.

مەولەوی کێ بوو؟

سەرچاوەی تایبەت بە ژیان و دیوانی مەولەوی، ناوی تەواوی بە سەید عەبدولڕەحیمی تاوەگۆزی تۆمار دەکات و ساڵانی ١٨٠٦ تا ١٨٨٢ بۆ ژیانی دەهێنێت. هۆنراوەکانی بە گۆرانی و هەروەها بە فارسی و عەرەبی نووسراون و بابەتی عیرفان، خۆشەویستی و بیرکردنەوەی دینی لە کارەکانیدا شوێنی گرنگیان هەیە. دیوانەکەی لەلایەن مەلا عەبدولکەریمی مودەڕیس کۆکراوەتەوە و لێکۆڵینەوەی لەسەر کراوە.

ژیانی شاعیر و زمانی شانۆ

گواستنەوەی ژیانی شاعیرێک بۆ شانۆ ئەو دەرفەتە دەڕەخسێنێت کە شیعر، سەردەم و ئەزموونی مرۆیی لە یەک دیمەندا کۆ ببنەوە. بەڵام دەبێت لەبیر بێت کە شانۆنامە بەڵگەنامەی مێژوویی نییە؛ نووسەر بۆ چنینی کارەکە دیمەن و گفتوگۆ دروست دەکات. بۆیە ساڵ و زانیاریی ژیاننامەیی دەبێت لە سەرچاوەی مێژوویی پشتڕاست بکرێتەوە.

هۆنراوە و هەستی سروشت

لە هۆنراوەکانی مەولەویدا سروشت تەنها دیمەن نییە؛ بەشێکە لە زمانی هەست و بیرکردنەوە. ناوی کۆسالان، بەفر، ڕێگا و شوێن لەگەڵ دڵتەنگی و پرسیاری مرۆڤ دەگونجێت. ئەم تایبەتمەندییە دەتوانێت لە دەقی شانۆییدا بە دەنگ، وێنە و جووڵە بگوازرێتەوە و خوێنەر بە جیهانی شاعیر نزیک بکاتەوە.

ڕێنمایی خوێندنەوە

لە کاتی خوێندنەوەدا جیاوازیی نێوان هۆنراوە ڕەسەنەکانی مەولەوی و گفتوگۆی داڕێژراوی شانۆنامەکە بپارێزە. ئەو دێڕانەی لە خوارەوە هاتوون وەک نموونەی شیعری مەولەوی پێشکەش کراون، نە وەک بەشێک کە بە دڵنیایی لە خودی شانۆنامەکەدا هاتووە. ئەم جیاکردنەوەیە یارمەتی دەدات هەم چێژ لە شانۆ ببینیت و هەم مافی دەقی سەرچاوە بپارێزیت.

بایەخی ئەم وەشانە

چونکە بەیت و چیرۆکی فۆلکلۆری بە زاراوە و گێڕانەوەی جیاواز گەیشتوونەتە ئێمە، وردەکاریی ڕووداو و ناوی کەسایەتییەکان لە هەموو وەشانێکدا یەکسان نین. ئەم ناساندنە تەنها لەو زانیارییانە کە لە سەرچاوەی کتێب و سەرچاوە باوەڕپێکراوەکاندا پشتڕاست کراونەتەوە سوود وەردەگرێت و هیچ ڕووداو یان گفتوگۆیەکی نەسەلمێنراو بە دەقەکە زیاد ناکات.

بۆ هەڵسەنگاندنی ئەم جۆرە بەرهەمە سێ ئاست لە یەکتر جیا بکەرەوە: یەکەم، چیرۆک یان بەیتەکە وەک بەشێک لە میراتی زارەکی؛ دووەم، ئەو وەشانە نووسراوانەی پێشتر کۆکراونەتەوە؛ سێیەم، داڕشتنەوەی شانۆیی سەرکاو. هاوبەشبوونی ناو یان بابەت بە مانای یەکسانبوونی هەموو ڕووداوەکان نییە. بەراوردکردنی ئەم سێ ئاستە نیشان دەدات کام بەش لە یادەوەریی گشتی ماوەتەوە و کام بەش بە هۆی پێداویستیی دیمەن و گفتوگۆ نوێ کراوەتەوە.

لە کاتی خوێندنەوەدا باشە ناوی کەسایەتی، شوێن و گۆڕانی دیمەنەکان بە وردی تۆمار بکرێن و جیاوازیی نێوان دەنگی فۆلکلۆری و داڕشتنی نوێ دیاری بکرێت. ئەم ڕێبازە خوێنەر یارمەتیدەدات هەم چێژ لە چیرۆک و شانۆ ببینێت و هەم بە چاوێکی ڕەخنەگرانە لە پەیوەندیی نێوان میراتی زارەکی و دەقی نووسراو تێبگات.