مێژووی کورد لە سەدەی 16هەمدا

پوختەی مێژووی کورد لە سەدەی 16هەمدا

مێژووی کورد لە سەدەی 16هەمدا بەرهەمێکی لێکۆڵینەوەیی د. شەمسی محەمەد ئیسکەندەرە کە شوکور مستەفا لە ئازەربایجانییەوە بە کوردی وەریگێڕاوە. کتێبەکە هەوڵ دەدات وێنەیەکی ڕێکخراو لە بارودۆخی سیاسی، کۆمەڵایەتی و جوگرافیایی کورد و کوردستان لە سەدەی شازدەهەم پێشکەش بکات. ئەم سەدەیە قۆناغێکی هەستیارە، چونکە ناوچە کوردنشینەکان لە نێوان دەسەڵاتە گەورەکان، میرنشینە ناوخۆییەکان و پەیوەندیی خێڵ و بنەماڵەدا ژیاون.

شەرەفنامە و ناسینی سەدەی شازدەهەم

یەکێک لە گرنگترین بنەماکانی لێکۆڵینەوەکە شەرەفنامەی شەرەفخانی بدلیسییە. شەرەفنامە تەنیا تۆمارێکی ناو و ڕێکەوت نییە؛ سەرچاوەیەکە بۆ ناسینی میرنشینە کوردییەکان، پەیوەندیی نێوان بنەماڵە دەسەڵاتدارەکان، شێوازی بەڕێوەبردنی ناوچەکان و ئەو ڕووداوانەی چارەنووسی کوردیان کاریگەر کردووە. نووسەر بە خوێندنەوە و بەراوردکردنی ئەم زانیارییانە هەوڵ دەدات لە پشت ڕووداوە سیاسییەکانەوە ژیانی کۆمەڵگەش پیشان بدات.

کتێبەکە باس لەوە دەکات کە جوگرافیای کوردستان چۆن لە شێوەی دروستبوونی دەسەڵات و پەیوەندیی ناوچەکاندا ڕۆڵی هەبووە. شاخ و دۆڵ و ڕێگای بازرگانی هەموویان کاریگەرییان لەسەر سەربەخۆیی یان پەیوەستبوونی میرنشینەکان هەبووە. هەروەها، پەیوەندیی کوردەکان لەگەڵ دەسەڵاتە دەوروبەرەکان و ملمـلانێی ناوچەیی بە شێوەیەکی فراوانتر دەبینرێت؛ بەمەش خوێنەر تێدەگات ڕووداوێکی ناوخۆیی زۆرجار بە گۆڕانکارییە گەورەکانی ناوچەوە بەستراوەتەوە.

بەشێکی سەرنجڕاکێش لە کتێب

شەرەفنامە، بەرهەمی شەرەفخانی بدلیسی
نووسەری ئەم کتێبە کاتێک ملی لەبەر نووسینی ئەم شاکارە گەورەیە نا،
یەکە زانا و ڕووناکبیری کوردی سەردەمی خۆی بوو،
وەک میر و دەسەڵاتداریش کەسایەتیی کاریگەری هەبوو.

بۆچی ئەم کتێبە ارزش خوێندنەوەی هەیە؟

مێژووی کورد لە سەدەی 16هەمدا بۆ خوێنەرێک گرنگە کە دەتەوێت لە تۆماری گشتی و ناڕوونی مێژوو تێپەڕێت و بە ساختاری دەسەڵات و کۆمەڵگە نزیک ببێتەوە. لەبری ئەوەی کورد تەنیا لە پەراوێزی مێژووی دەوڵەتە گەورەکاندا ببینێت، کتێبەکە میرنشین و سەرچاوە و ڕووداوە کوردییەکان دەخاتە ناوەندی باسەکە. ئەمە بۆ دروستکردنی تێگەیشتنێکی هاوسەنگ و بۆ پاراستنی بیرەوەریی مێژوویی گرنگە.

خوێنەر لە ڕێگەی کتێبەکەوە فێری ئەوە دەبێت سەرچاوەی مێژوویی چۆن بخوێنێتەوە. هەر سەرچاوەیەک لە سەردەم و مەبەستێکی دیاریکراودا نووسراوە، بۆیە پێویستە زانیارییەکان بەراورد بکرێن و لە بارودۆخی خۆیاندا تێبگەین. ئەم ڕوانگەیە کتێبەکە بۆ قوتابیانی مێژوو، توێژەر، مامۆستا و هەر کەسێک کە حەزی لە ناسینی بنەچە و گۆڕانکارییە سیاسییەکانی کوردستانە بەسوود دەکات.

هەروەها، ناوەڕۆکەکە دەرفەت دەدات گفتوگۆ لەسەر پەیوەندیی نێوان جوگرافیا و سیاسەت، ڕۆڵی میرنشینەکان، شێوازی تۆمارکردنی مێژوو و گرنگیی وەرگێڕان بۆ زمانی کوردی بکرێت. لە کتێبخانە و زانکۆدا دەتوانێت وەک دەستپێکێک بۆ گەڕان بەدوای شەرەفنامە و سەرچاوەکانی دیکە بەکاربهێندرێت. ئەگەر حەزت لە لێکۆڵینەوەی کوردی و مێژووی ناوچەکەیە، ئەم کتێبە دەرگایەکە بۆ ناسینی قۆناغێک کە کاریگەرییەکانی تا سەدەکانی دواتر بەردەوام بوون. خوێندنەوەی بە پەلە نییە؛ باشترە بە نەخشە، تێبینی و گەڕان بەدوای ناو و ڕووداوەکان بخوێندرێتەوە تا پەیوەندیی نێوان بەشەکان ڕوونتر بێت.

گرنگیی وەرگێڕان لەم بەرهەمەدا تەنیا گواستنەوەی وشە نییە؛ گەڕاندنەوەی ماددەی مێژووییە بۆ ناو زمانی خوێنەری کوردە. کاتێ ناو و ڕووداو و بڕیارەکانی میرنشینەکان بە کوردی دەخوێندرێنەوە، دەرفەتی بەراورد و ڕەخنە و توێژینەوە فراوانتر دەبێت. ئەمە بەتایبەتی بۆ نەوەی گەنج و قوتابییەکان گرنگە، چونکە زانیاریی مێژوویی لە زمانێکی نزیکدا باشتر دەبێتە بەشێک لە بیرەوەریی گشتی. هەروەها، کتێب هان دەدات خوێنەر بە یەک سەرچاوە قایل نەبێت و هەر زانیارییەک لەگەڵ بەڵگە و دەقی دیکەدا بپشکنێت. ئەم ڕەوشە بنەمای خوێندنەوەی زانستیی مێژووە.

بەو شێوەیە، خوێندنەوەکە لە کۆکردنەوەی زانیاری تێدەپەڕێت و دەبێتە ڕاهێنانێک بۆ تێگەیشتن لە هۆکار، دەرهاویشتە و پەیوەندیی نێوان ڕووداوەکان.

ئەم ڕێبازە خوێنەر دەکاتە بەشدارێکی چالاکی لێکۆڵینەوە.