میری میران، پاشای کۆرە

کتێبی میری میران، پاشای کۆرە شانۆنامەیەکی سەرکاوە کە میر محەممەدی سۆرانی دەخاتە ناوەندی دەق. محەممەد ئەمین زەکی بەگ لە «خولاسەیەکی تاریخی کورد و کوردستان»دا ئەم میرە بە ناوی میر محەممەد و ناسناوی «میرە کۆرە» دەناسێنێت و باس لە بەهێزکردنی دەسەڵاتی سۆران و ڕووبەڕووبوونەوەی لەگەڵ دەوڵەتی عوسمانی دەکات.

ئەم کتێبە یەکێکە لە هەشت بەرهەمەکەی سەرکاو کە بەیت و چیرۆکە فۆلکلۆرییە کوردییەکان بە شێوەی شانۆنامە داڕێژراون. نووسەر لە پێشەکیی کۆمەڵەکەدا ڕوون دەکاتەوە کە ئامانجی، گەیاندنی چێژ و سوود بە خوێنەری گەورە و بچووک، گوند و شار و کوردانی ناو کوردستان و هەندەرانە. بۆیە لەگەڵ پاراستنی ڕەنگی گێڕانەوەی کۆن، شێوازی نوێی ئەدەب و شانۆ و سینەماش لە داڕشتنی دەقەکاندا بەکار هاتووە.

هەوڵم داوە بە شێوەیەک بینووسمەوە و دایڕێژم
کە هەموو خوێنەرێک چێژ و سوودی لێ ببات
گەورە و بچووک، گوندی و شاری
کوردی ناو کوردستان و ئەوانەی هەندەران

ئەم دێڕانە وتەی سەرکاون لە پێشەکیی کۆمەڵەکە؛ نەک گفتوگۆیەکی مێژوویی لە میر محەممەد.

میر محەممەد و میرنشینی سۆران

بەپێی سەرچاوە مێژووییەکان، میر محەممەد دوای باوکی دەسەڵاتی گرتە دەست و لە دەوروبەری ١٨٣٠ هەنگاوی بەرەو سەربەخۆیی و فراوانکردنی نفووزی سۆران نا. بەهێزکردنی هێز، گرتنی ناوچەکان و دروستکردنی دامەزراوەی حکومڕانی، ئەوی کرد بە یەکێک لە کەسایەتییە دیارەکانی مێژووی کورد. ئەم بەرزبوونەوەیە دواجار بە وەڵامی سەربازیی دەوڵەتی عوسمانی ڕووبەڕوو بووەوە.

ناسناوێکی جێی گفتوگۆ

لە هەندێک نووسین و ڕیوایەتدا ناسناوی میر محەممەد بە «پاشای کۆرە» هاتووە و لە هەندێکیشدا خوێندنەوەی «پاشای گەورە» باس کراوە. ناونیشانی کتێب وەشانی «پاشای کۆرە»ی هەڵبژاردووە. چونکە لەسەر ڕەگ و واتای ناسناوەکە گفتوگۆ هەیە، باشترە خوێنەر ئەم جیاوازییە وەک بابەتێکی سەرچاوەناسی ببینێت، نە ڕاستییەکی یەکلاکەرەوە.

مێژوو لە دیمەنی شانۆدا

سەرهەڵدان و داڕمانی دەسەڵات، پەیوەندیی نێوان میر و دەوروبەر، و کێبەرکێی هێزە ناوچەییەکان ماددەیەکی گونجاو بۆ شانۆی مێژوویی پێک دەهێنن. سەرکاو بە داڕشتنی شانۆیی دەتوانێت ئەو ململا‌نێیانە لە ڕێگەی کەسایەتی و گفتوگۆوە بگوازێتەوە. بەڵام هەر دیمەن و گفتوگۆیەک نابێت بە تۆمارێکی مێژوویی دابنرێت.

خوێندنەوەی بەراوردی

ئەم کتێبە بۆ حەزداران بە مێژووی میرنشینی سۆران و شانۆی مێژوویی گونجاوە. بۆ خوێندنەوەی وردتر، دەتوانرێت لەگەڵ بەشی میر محەممەد لە کتێبی خولاسەی مێژووی کورد و کوردستان بەراورد بکرێت. ئەو بەراوردە پیشان دەدات نووسەری شانۆ چۆن لە تۆماری مێژوویی ماددە وەردەگرێت و بە دیمەن و کردار مانای هونەری پێ دەبەخشێت.

بایەخی ئەم وەشانە

چونکە بەیت و چیرۆکی فۆلکلۆری بە زاراوە و گێڕانەوەی جیاواز گەیشتوونەتە ئێمە، وردەکاریی ڕووداو و ناوی کەسایەتییەکان لە هەموو وەشانێکدا یەکسان نین. ئەم ناساندنە تەنها لەو زانیارییانە کە لە سەرچاوەی کتێب و سەرچاوە باوەڕپێکراوەکاندا پشتڕاست کراونەتەوە سوود وەردەگرێت و هیچ ڕووداو یان گفتوگۆیەکی نەسەلمێنراو بە دەقەکە زیاد ناکات.

بۆ هەڵسەنگاندنی ئەم جۆرە بەرهەمە سێ ئاست لە یەکتر جیا بکەرەوە: یەکەم، چیرۆک یان بەیتەکە وەک بەشێک لە میراتی زارەکی؛ دووەم، ئەو وەشانە نووسراوانەی پێشتر کۆکراونەتەوە؛ سێیەم، داڕشتنەوەی شانۆیی سەرکاو. هاوبەشبوونی ناو یان بابەت بە مانای یەکسانبوونی هەموو ڕووداوەکان نییە. بەراوردکردنی ئەم سێ ئاستە نیشان دەدات کام بەش لە یادەوەریی گشتی ماوەتەوە و کام بەش بە هۆی پێداویستیی دیمەن و گفتوگۆ نوێ کراوەتەوە.

لە کاتی خوێندنەوەدا باشە ناوی کەسایەتی، شوێن و گۆڕانی دیمەنەکان بە وردی تۆمار بکرێن و جیاوازیی نێوان دەنگی فۆلکلۆری و داڕشتنی نوێ دیاری بکرێت. ئەم ڕێبازە خوێنەر یارمەتیدەدات هەم چێژ لە چیرۆک و شانۆ ببینێت و هەم بە چاوێکی ڕەخنەگرانە لە پەیوەندیی نێوان میراتی زارەکی و دەقی نووسراو تێبگات.