زەمبیلفرۆش

کتێبی زەمبیلفرۆش داڕشتنەوەیەکی شانۆیی لە یەکێک لە بەیتە ناسراوەکانی ئەدەبی فۆلکلۆری کوردییە. لە لیستی کۆمەڵەکەدا ناوی سەرکاو و بابەتی شانۆنامە بە ڕوونی تۆمار کراوە. ڕەگی چیرۆکەکە بە «بەیتا زەمبیلفرۆش» دەگات کە لە دیوانی فەقی تەیراندا پارێزراوە و لە وەشانی کوردینوس بە زمانی کرمانجی و کێشی حەوت بڕگەیی ناسێنراوە.

ئەم کتێبە یەکێکە لە هەشت بەرهەمەکەی سەرکاو کە بەیت و چیرۆکە فۆلکلۆرییە کوردییەکان بە شێوەی شانۆنامە داڕێژراون. نووسەر لە پێشەکیی کۆمەڵەکەدا ڕوون دەکاتەوە کە ئامانجی، گەیاندنی چێژ و سوود بە خوێنەری گەورە و بچووک، گوند و شار و کوردانی ناو کوردستان و هەندەرانە. بۆیە لەگەڵ پاراستنی ڕەنگی گێڕانەوەی کۆن، شێوازی نوێی ئەدەب و شانۆ و سینەماش لە داڕشتنی دەقەکاندا بەکار هاتووە.

دێ دێ هلۆن دیسان ب جۆش
جارەک ژ جارێ مەی بنۆش
بێژم قسا زەمبیلفرۆش
دا سەح بکین حکایەتێ

ئەم چوار دێڕە لە دەقی «بەیتا زەمبیلفرۆش»ی دیوانی فەقی تەیران وەرگیراون و نموونەی سەرچاوەی کۆنی چیرۆکەکەن.

چیرۆکی هەڵبژاردن و ویژدان

لە گێڕانەوە باوەکاندا زەمبیلفرۆش پیاوێکی هەژارە کە بە فرۆشتنی زەمبیل ژیان دەبات. ژنێکی دەوڵەمەند یان ژنی میر دڵی پێ دەبەستێت، بەڵام ئەو پێشنیاری پەیوەندیی نادروست ڕەت دەکاتەوە. ناوەڕۆکی سەرەکی لە دەوری ململا‌نێی نێوان هەژاری و شەرەف، ئارەزوو و ویژدان و دەسەڵات و خۆڕاگری دەسوڕێتەوە. وردەکاری لە وەشانە جیاوازەکاندا دەگۆڕێت، بۆیە دەقی سەرکاو دەبێت وەک وەشانێکی شانۆیی سەربەخۆ بخوێندرێتەوە.

فەقی تەیران و بەیتەکە

فەقی تەیران، شاعیری کوردی سەدەکانی شانزدە و حەڤدە، یەکێک لە ناوە سەرەکییەکانی ئەم بەیتەیە. دەقی دیجیتاڵی دیوانەکە بەیتەکە بە زمانی کرمانجی تۆمار دەکات. گرنگیی ئەم پاشخانەیە لەوەدایە کە خوێنەر دەبینێت چیرۆکێکی کۆن چۆن لە هۆنراوە و گێڕانەوەی زارەکییەوە بۆ دەقی شانۆیی نوێ دەگوازرێتەوە.

لە بەیتەوە بۆ دیمەن

شانۆنامە ڕێگە دەدات ململا‌نێی ناوخۆیی زەمبیلفرۆش بە کردار و گفتوگۆ پیشان بدرێت. لە جیاتی ئەوەی تەنها گێڕەر ڕووداوەکان بگێڕێتەوە، خوێنەر هەڵوێستەکان لە ناو دیمەنەکاندا دەبینێت. ئەمە بەرهەمەکە بۆ خوێندنەوەی تاکەکەسی، خوێندنەوەی دەنگبەرز و کار لە گرووپی شانۆدا گونجاو دەکات.

بۆ خوێنەرانی ئەمڕۆ

بابەتی کرامەت و ڕەتکردنەوەی سوودوەرگرتن لە دەسەڵات هێشتا بۆ خوێنەری ئەمڕۆ مانادارە. لە کاتی خوێندنەوەدا باشە جیاوازیی نێوان دەقی کۆنی فەقی تەیران و داڕشتنەوەی شانۆیی سەرکاو لەبەرچاو بگیرێت. یەکەم سەرچاوەی ئەدەبی و فۆلکلۆریی چیرۆکەکەیە و دووەم هەوڵێکی نوێیە بۆ گواستنەوەی ئەو میراتە بۆ زمانی شانۆ.

بایەخی ئەم وەشانە

چونکە بەیت و چیرۆکی فۆلکلۆری بە زاراوە و گێڕانەوەی جیاواز گەیشتوونەتە ئێمە، وردەکاریی ڕووداو و ناوی کەسایەتییەکان لە هەموو وەشانێکدا یەکسان نین. ئەم ناساندنە تەنها لەو زانیارییانە کە لە سەرچاوەی کتێب و سەرچاوە باوەڕپێکراوەکاندا پشتڕاست کراونەتەوە سوود وەردەگرێت و هیچ ڕووداو یان گفتوگۆیەکی نەسەلمێنراو بە دەقەکە زیاد ناکات.

بۆ هەڵسەنگاندنی ئەم جۆرە بەرهەمە سێ ئاست لە یەکتر جیا بکەرەوە: یەکەم، چیرۆک یان بەیتەکە وەک بەشێک لە میراتی زارەکی؛ دووەم، ئەو وەشانە نووسراوانەی پێشتر کۆکراونەتەوە؛ سێیەم، داڕشتنەوەی شانۆیی سەرکاو. هاوبەشبوونی ناو یان بابەت بە مانای یەکسانبوونی هەموو ڕووداوەکان نییە. بەراوردکردنی ئەم سێ ئاستە نیشان دەدات کام بەش لە یادەوەریی گشتی ماوەتەوە و کام بەش بە هۆی پێداویستیی دیمەن و گفتوگۆ نوێ کراوەتەوە.

لە کاتی خوێندنەوەدا باشە ناوی کەسایەتی، شوێن و گۆڕانی دیمەنەکان بە وردی تۆمار بکرێن و جیاوازیی نێوان دەنگی فۆلکلۆری و داڕشتنی نوێ دیاری بکرێت. ئەم ڕێبازە خوێنەر یارمەتیدەدات هەم چێژ لە چیرۆک و شانۆ ببینێت و هەم بە چاوێکی ڕەخنەگرانە لە پەیوەندیی نێوان میراتی زارەکی و دەقی نووسراو تێبگات.